Pasaknong

Sa mga kaugaliang Pilipino ang bayanihan ay nakikita pa rin natin sa mga probinsya, baryo at nayon. Ito yung pagtutulong tulong sa isang gawain upang mapadali, upang mabilis at hindi gaanong malaki ang gagastusin ng taong kailangan ang bayanihan ng mga tao. Sa Bancuro ang tawag dito ay “pasaknong” katulad din ng bayanihan ang tema nito yung tulong tulong. Karaniwang ginagawang pasaknong ay ang pag-aani ng palay, paglilipat bahay, pagpapatalok, paghahasik ng pananim at iba pang gawain na gustong matapos ng madalian.

Sa mga taong otsenta talaga namang palasak ang ganitong samahan ng mga taga nayon, baryo at sityo anumang malakihang gawain at isa na rito ay sa Bancuro. Doon kapag ang aanihin ay malapad tiyak na pasaknong ang pinaka madaling sulusyon. Naranasan kong maging kasaknong sa pag-aani ng palay. Ang “kasaknong” ay ang taong tumutulong o sinabihan ng nagpapasaknong. Masaya ang pasaknong sapagkat marami kayong gumagawa ng tulong tulong, sabay sabay at katuwaan kaya hindi mo mararamdaman ang pagod at hirap ng ginagawa. Sa saknungan obligado ang nagpapasaknong ng ibat ibang pagkain – ito’y ginagawa tuwing oras ng meryenda sa alas 9:00 ng umaga. Ito’y karaniwang tinapay, lugaw, suman, bilo-bilo, kakanin at iba pa ayon sa inihanda ng nagpasaknong. Kasama riyan ang panulak ika nga, tubig, limunada, coke at iba pa.

Ang sunod niyan ay ang tanghalian mga alas 12:00, tiyak na nakahanda na yung masarap na tanghalian. Karaniwang niluluto ay tinulang manok, sinigang na ulo ng isda, sinigang na baboy kaya. Talaga namang pagpapawisan ka sa pag-kain sapagkat naroon yung mainit na sabaw na may sili, mainit at umu-usok pa na kanin at yung sama-samang bilisan ang pag-subo na tiyak na tatagaktak ang pawis mo. Meron pagkakain ay lalantakan agad ng tulog, yung iba naman kuwentuhan pa. Makikita mo sa bawat mukha ang saya ng tulong tulong. Babalik sila sa pag-aani ng banding 1:00 ng hapon. Sa bandang ika-3 ng hapon meryenda ulit ang aasahan mo. Tapos meron pa na kapag maganda ang aanihin pati hapunan ay kasama tapos meron pang inuman. Ganyan ang maganda sa pasaknong, naroon yung saya busog ka pa.

Noong araw yun ewan ko lang sa kasalukuyan sapagkat medyo mahirap ang buhay, pera na lahat ang nagpapagalaw sa tao pag walang pera mahirap ng magkaroon ng pasaknong. Gusto ng tao ngayon na lahat ng pagkilos nila ay binabayaran, kumita ng pera, kaya masasabi ko nawawala na ang pasaknong sa ngayon. Meron siguro sa ilang probinsya, pero sa Bancuro medyo nawawala na yun. Minsan meron din naman kaya lang kung magpapasaknong ka, kailangan sumaknong ka rin sa kanya – yun ang tinatawag na bayad utang. Noon hindi lang pagpapa-ani ang ginagawang pasaknong naroon din yung paglipat ng bahay – pero ngayon nawawala na rin yun sapagkat karaniwan bato at samento ang bahay kaya hindi na maaaring buhatin.

Pero kung aalalahanin ang diwa at kaganapan ng bayanihan o pasaknong talaga namang makikita yung diwa ng pagiging Pilipino na nagkaka-isa. Subalit sabi nga sa paglipas ng panahon nag-iiba ang kalalagayan, kaugalian at ang uri ng mga tao. Sa ngayon tanging ala-ala nalang siguro ang ating magagawa, subalit napaka sarap na kung ito’y maibabalik sapagkat ang lahat ay magiging makabuluhan…

Pista ng Patay

Napakaraming kaugalian ang natutunan at nasalin sa mga Pilipino ng mga Kastila, lalo na sa kalakaran ng buhay, nariyan yung sa pag-aasawa, pagsamba sa mga santo, araw ng pangingilin, mga pistahan ng lugar kasama rito ang pista ng mga patay. Halos buong Pilipinas, hindi buong mundo ata ipinagdiriwang ang pista ng mga patay. Tama bang ipagdiwang ang araw na yaon… o ito ay isa ng kaugaliang mahirap alisin sa atin. O mas tamang palitan ng tawag at gawing pag-aala-ala sa mga patay, pero pwede naman alalahanin ang mga yaon kahit anong araw, linggo, buwan diba.

Mas tama bang ipagdiriwang ito? Dahil sa Bancuro tiyak ako na ang lahat ay nagiging abala upang puntahan ang puntod ng kani-kanilang mga namatay. Meron nga isang linggo pa bago ang araw na yaon nakahanda na ang puntod. Kailan ba ito ginaganap? Sa buwan ng Nobyembre ang 1 at ang 2 ay nakalaan para doon. Sa Bancuro nga kung tawagin ito’y araw ng mga kaluluwa yung Nobyembre 1 at araw ng mga santo naman yun Nobyembre 2. Noong ako’y bata pa kasama ako sa ibang mga pinsan ko na nakikinabang sa pista ng mga patay, sapagkat uso sa Bancuro yung karoling sa bahay bahay..

Natutulog kamang ina
Sa katre mo’t iyong kama
Sumandaling magbangon ka
Limusan ang kaluluwa

Kaluluwa’y dumaratal
Sa tapat ng durungawan
Kampanilya’y tinatangtang
Ginising ang maybahay

May bahay po’y gising kayo
Kaluluwa’y nandirito
Humihingi ng diskanso
Sa paghango sa purgatoryo

Sa purgatoryo’y nagmula
Nanaog dito sa lupa
Ang maglimos at maawa
Makikinabang ang madla

Palimos poooo!!!!

Yamang kami’y nalimusan
Sa inyo po ay paalam
Kung sakali at may buhay
Sa isang taon dadalaw


Iyan ang isa sa mga awitin namin sa karoling sa gabi ng pista ng patay, bawat bahay ay tinatapatan upang humingi ng limos. Hanggang doon lang kami sa Pook, Bancuro kasi kapag lumabas medyo nakakatakot na, kasi nga pista ng patay ang mga kaluluwa daw ay lumilibot. Meron naman talagang mabait kasi malaki ang ibinibigay, minsan bigas at minsan naman ay pera. Meron din na kuripot, naroon na nagtutulog tulugan na. Sa kinabukasan ang lahat ng napagpalimusan ay aming paghahati-hatiang magkakasama, yung bigas ipagbibili muna yun, para pera na lang ang paghatian.

Iwan ko lang sa panahong ito kung sa Bancuro ay patuloy pa rin itong isinasagawa ng mga kabataan doon, pero sa panahon namin masigasig kaming lahat kasi kumikita naman kahit papaano. Meron pa nga noon na hindi lang mga bata kundi pati mga matatanda na nangangaluluwa rin. Siguro sa hirap ng buhay maaaring merong ilan na lang ang gumagawa ng ganitong tradisyon. Ang iba nagkakasya na lang sa pagtitirik ng kandila sa may pintuan ng bahay, o sa may hagdanan tandan ng pag-aalala sa mga namatay na kamag-anak.

Ganon Pa Rin Kaya?

Magandang araw po sa lahat ng aking masugid na mambabasa sa buong kapuluan. Meron ba? Sa tingin ko naman ay mayroon kasi doon sa aking palatandaan meron namang dumaraan hindi ko lang alam kong nagbabasa, kahit naligaw siya o talagang pinuntahan bumabati ako sa iyo. Ika nga nila – tumapak kana rin lang, magbasa kana, malay mo makapulot ka kahit katiting nakaalaman tungkol sa Bancuro, sa lugar na punong puno ng kwento at ng mababait na tao na balang araw magamit mo, diba….. ikaw rin.

Isang kaugalian pa dito sa Bancuro ay ang pagsapit ng buwan ng Mayo, buwan daw ng mga bulaklak. Ano ba naman ang pagkaka-iba nito, eh boong Pilipinas nagsasagawa sila ng kanya kanyang pagdaraos ng “araw ng mga bulalak” o kung tawagin ay “flores de Mayo”. Sige nga anong kakaiba sa pagdaraos nito sa Bancuro? Wala namang pagkakaiba subalit para sa akin matagal tagal narin namang hindi nakakasama sa mga ganoong pagdaraos hinahanap hanap ko siya, kaya lang mahirap ng mangyari sapagkat iba na ang kalagayan ko, una malayo at marami ng balakid. Ganon pala kapag yung isang bagay na matagal mong ginagawa at nawala o nawalay, tanging pag-aalaala na lang ang iyong magagawa.

Sa kabila na ang buwan ng Mayo ay pagsisimula ng magbago ang panahon ng tag-init tungo sa tag-ulan sa Pilipinas, subalit sa Bancuro ay hindi nila nakakalimutan yung pagdaraos ng “flores de Mayo” hanggang ngayon. Sa buong buwan ng Mayo, naaalala ko pa na hahatiin yung 31 araw ng Mayo sa lahat ng mga naninirahan sa Pook, Bancuro, lahat ng bahay doon ay bibigyan ng araw para sa“flores de mayo”. Kapag ang kaarawan (birthday) ng nakatira sa isang bahay ay natapat ng Mayo, ito rin ang araw niya sa tuklong sabi nga doon. Sa lahat ng nakatoka sa bawat araw, sila yung mag-aayos, maglilinis ng tuklong, kasama rin dito yung kaunting handa ayon sa kanilang makayanan. Kapag nabigyan na lahat ang bahay o pamilya ng tokang araw at meron pang nalalabing araw na walang nakatoka, itoy hahatiin para sa mga kabataan o yung mga binata at dalaga na sa Pook.

Ang “flores de Mayo” dito ay nangangailangan din ng mamumuno o mangunguna sa dasal sapagkat ito ay magkahalong dasal at kantahan na akma o naaayon sa kinaugalian. Noong ako ay nakakadalo pa ng flores de mayo at marami pang mga dalaga roon na mga pinsan ko, talaga naman ang bawat bahay ay naglalaan ng panahon at handa para dito, kaya masasabing masaya. Subalit sa paglakad ng mga panahon umaalis ang mga dalaga at binata patungo sa Maynila upang mag-aral o nag-aasawa sa ibang lugar, kaya paunti ng paunti ang mga dumadalo. Ang mga natitira na lamang doon ay mga may-edad na laging antukin na at kinatatamaran na ring dumalo. Meron namang ilan na talagang hindi nakakalimutan at di pina lalampas ito.

Noon minsan nagyayaya pa kami ng dalaga sa ibang lugar upang makisaya sa aming pagdaraos, sapagkat minsan pagkatapos ng dasal at kantahan meron kaunting sayawan ng mga dalaga at binata. Yun naman ang talagang inaabangan naming mga binatilyo kasi makakasayaw sa mga dalagitang naimbitahan lalo na kung maganda at kras ng baryo. Pero sa ngayon itong mga kasayahang ganito ay nawawala na sa paglipas ng mga panahon. Wala naman masyadong aalalahin sapagkat ang buwang ito ay buwan ng bakasyon sa eskwela, kaya pwedeng mag-puyat ang lahat. Natatandaan ko pa nga ang Inay as isa sa mga namumuno doon, at siya rin ang minsan pinangangasiwa kapag ang handa lang ay candy, siya yung nagbibigay sa bawat isa, alam niya yung tig-iilan ang bawat isa. Alam niya yung nabigyan na at hindi, kasi yung iba nanluluko. Sabi nga ng Inay nakaka-ipon siya ng candy sa boong buwan.

Isa pang bagay na hindi na mawawala sa alala ko tungkol sa flores de Mayo eh yun ngang sayawan. Alam naming mga binata doon kung saan sa paligid ng Bancuro merong sayawan at siguradong pupuntahan namin yun kahit naulan. Isa ako na masasabi na adik sa sayawan pero hindi naman marunong magsayaw, ewan ko ba pero naging ganon ako. Karaniwan namang mga pinsan ko ang kasama sina Marmerto Ilao (Mar), Ampong (Alberto Amboy), Venancio Umali (Vina), Lorenzo Hernandez (Tito) at si Pando minsan kasama rin si Pareng Pogi. Walang malayo sa amin kapag sayawan, kahit umuulan tiyak na pupuntahan namin yan, wala sa amin yung bitbitin namin ang mga sapatos marating lang yung lugar. Ganyan kami ka-adik sa sayawan, sa sunod kong kwento yung talagang sayawan at mga kalukuhan doon…. ang kwento ko abangan - nabitin kayo ano.

Padasal… sa Pook

Maraming matatandang kaugalian ang ating bayan, ito’y namana natin sa ating mga ninuno na hanggang sa ngayong makabago na ilan doo’y patuloy pa ring isinasaga ng ilan, lalo na ang mga tao sa mga probinsya, baryo, barangay. Anong dulot nito sa buhay ng mga tao sa probinsya? Ilan sa mga naniniwala nito ay masasabing bahagi na ng kanilang buhay ang ganitong kaugalian ayon sa kanilang paniniwala. Ang Bancuro ay di naiiba sa ibang mga baryo na naniniwala a ganitong kaugalian. Dala dala nila ang kaugaliang ito hanggang sa kanilang katapusan ng buhay. Ang iba’y maisasalin sa kanilang mga anak. Sabi nga habang may naniniwala at sumusunod sa ganitong kaugalian hindi mahihinto ito.

Tulad na lang sa Bancuro ang kaugaliang ito ay nagpasalin salin na sa ibat ibang henerasyon subalit naroon pa rin ang patuloy na pagsasagawa nito. Ang padasal ito ay isang kaugalian at bahagi ng kanilang pananampalataya na ng mga taga Bancuro. Marami ang nagpapadasal ngunit iba iba ang pinatutungkulan ng padasal – tulad ng padasal ng pasasalamat, kamatayan, mahal na araw, babang luksa at iba pa. Karaniwang ang padasal ay pinagtutuunan din ng kaunting pera, para sa kaunting handaan kung ito ay pasasalamat, o babang luksa (sa ibang kahulugan pag-alala sa kamatayan). Maidagdag pa rito may padasal din na ginaganap sa araw ng mga patay tuwing papasok ang buwan ng Nobyembre 1 at 2.

Sino ang mga nangunguna sa ganitong padasal. Tulad ng Bancuro dati meron talagang nangunguna at laging kinukuhang nangunguna sa pagdarasal, ito ay tinatawag na “mamumuno”. Dati kinagisnan ko na laging matanda ang mamumuno, dahilan siguro sila yaong nakaka-alam ng mga dasal para sa ibat-ibang okasyon. Sabi nga sila yaong may tiyaga na gampanan ang ganitong mga gawaing pangkaluluwa. Isang bagay ang natatangi sa mamumuno, sila’y kakaiba sapagkat bukod sa kabisado ang dasal sila yaong mga kilala sa boong baryo. Naalala ko pa nga yung isang mamumuno ng padasal, habang naglilitanya ng dasal para sa dasalang yaon, naroon din naman yaong kaniyang pakikipag-usap sa katabi. Paano yun, sabi nga, ganito yun kapag nagdarasal ang mamumuno na siyang nangunguna at merong bahagi ang mga kasama na kung tawagin ay “taga-sagot” kapag yung parteng taga-sagot siya naman ang pakikipag-usap ng mamumuno sa katabi. Isa lang ang napansin ko pa sa mga ito, mabibilis magsalita.

Ito naman ay gustong gusto ng mga bata doon sa baryo sapagkat minsan ang nagpapadasal ay maraming inihahanda, tulad ng tutong, matamis na lugaw, pinindot, tinapay, puto, suman, at iba pa. Subalit kapag sa patay naman minsan nagkakatay ng baboy, manok at iba pa. Kaya sabi nga lebre na ang tanghalian or merienda kapag merong mga padasal. Karaniwan namang makikita sa mga padasal o sa mga nagdarasal ay mga babae lamang, ang mga lalaki naman ay darating lamang kapag kainan na, he he he yun ang totoo. Sa Bancuro noong akoy bata pa ang mga natatandaan kong mamumuno doon ay sina Nanay Angeng Mayumi tapos ng mamatay na siya si Tiya Huling na ang sumalo bilang mamumuno ngayon patay narin, tapos noon ngayon ata ay isa sa mga anak ng Tiya Huling si Ate Nemie

Tulad ng nasabi ko ito yung kaugaliang nagpapasalin salin sa ibat ibang herasyon ng tao sa Bancuro, kahit sabihin na makabago na ngayon, subalit nananatili parin ito. Bancuro ay isa sa mga ito sumusunod, naniniwala at nasisiyahan. Sabi nga nila wala namang mawawala kung ito ay susundin. Mas maganda pa nga raw kasi minsan nagagamit ang mga ganitong pagtitipon upang magkasama-sama ang boong pamilya. Kaya para sa mga taga-Bancuro mananatili ang mga kaugalian ito tulad ng mga padasal sa kanilang buhay tulad ng mga ibang lugar. Ito raw ang isang bagay na paglalapit nila sa Diyos.

Pista ng Bancuro

Ang Pilipinas ay binubuo ng maliliit na bahagi ng lupa na tinatawag na pulo sa bawat pulo na ito ay may ibat-ibang tao, pamunuan, kasabihan, kuwento, salita at iba pa. Isa ang Mindoro sa pulo ng Pilipinas, katulad ng iba ang Mindoro ay may kanya kanya rin pagkaka-iba ang bawat bayan at barangay ng mga kaugalian. Ano ang sinasabi kong mga kaugalian? Ito yung mga namana nila sa kanilang mga magulang na nagpasalin salin sa mahabang pahanon. Tulad ng Bancuro isa sa mga kaugalian na nga namamayan sa barangay na ito ay ipagdiwang ang pista na ito raw ang kaarawan ni San Rafael na siyang tumatayong santo ng boong barangay.

Ang pista ng Bancuro ay laging ginaganap tuwing sasapit ang buwan ng Octobre. Ang lahat ay tiyak na ito’y pinaghahandaan dalawang buwan bago pa sumapit ang petsa ng kapistahan. Mula sa ihahanda, pera, bahay at ang mga kukumbidahing mga bisita ay sinisimulan na rin ito ipagkalat, o hindi na kailangan sapagkat merong tao na meron ng listahan ng mga lugar na pupuntahan lalo na kung pista ang paguusapan. Ang kaugaliang ito ang kinagisnan na ng lahat ng mga naninirahan sa Bancuro na sa tingin ko ay hindi na ito mawawala sa kanilang buhay anuman ang mangyari. Talaga namang dinarayo ito ng ibat ibang lugar upang makibahagi, kumain, makisa at ang ibang nanggugulo pa nga.

Kapag pista sa Bancuro tiyak akong babaha ng mga pagkain, inumin, kasiyahan, sayawan na karaniwang magsisimula ng gabi ng Oktobre 23. Ang bawat tahanan ay abala lahat sa paghahanda ng ibat-ibang pagkain, buhat sa suman sa palaspas, suman sa dahon ng saging, kalamay, sago, letseplan, saging na bangalan, lakatan at iba. Mamamalas na hindi nila alintana ang gastusin, ang gagamiting pera, magtataka ka kung saan nag mumula ang kanilang mga ginagamit sa paghahanda. Malaki ang kanilang kasiyahan kapag nakapaghanda sila sa ganitong pistahan, sabi nga ng iba pagkatapos na lang ng pista saka na lang alalahanin ang gastos, at kung inutang saka na lang ito isipin ang pagbabayad. Ganyan ang kanilang mga kaisipan patungkol sa ganitong kaugalian na kanilang iginagalang.

Aasahan mo na marami ring mga nag-aaral sa Maynila ang magsisi-uwi dito sa Bancuro babae at lalaki sapagkat sabik silang maranasan muli ang masasayang sayawan, kasayahan ay ang walang patid na kainan. Sabi nga tiyan ang tatanungin kung kaya mong kumain ng 4 hanggang 8 sunod na kain sa ibat ibang bahay. Kilala ang Pook Bancuro sa pagiging galante ng lahat ng nakatira rito kung handa ang pag-uusapan, wala kang itulak kabigin ibat ibang luto ng pagkain, minatamis at iba pa. Hindi mawawala ang pasine, sayawan, palaro at iba pa. Minsan may dumarayo rin na mga beto-beto, at iba pang mga palarong may kahalong pera.

Kahit sa panahon ngayon na alam natin na medyo mataas ang mga bilihin, tiyak pa rin akong kapag sasapit ang buwan ng Oktobre ang lahat ay nagpaplano na o naghahanda na ng panghanda sa darating na pista. Meron nga na nag-aalaga na sila ng baboy, manok, kambing at iba pa para lang ilaan doon. Kaugaliang masaya, magastos at hindi mawawala sa bawat isa na nakatira sa Bancuro.

May mga bahagi rin ang mababang paaralan ng Bancuro sa ganitong kapistahan sapagkat bawat mag-aaral ay tiyak na kasama sa parada sa kapistahan. Ganon din ang simbahan, tiyak ding ililibot ang santo San Rafael sa hapon sa boong nasasakupan ng Bancuro upang maging masagana raw ang buong taong dadating. Halos lahat ay magsisimba sa kaarawang yaon, kaya halos sumabog ang Simbahang Bato sa dami ng tao mula umaga hanggang bago mananghali. Magkakatipon ang mga taong nakapag-aral, nag-aaral, magsasaka, mangingisda, mga tambay at iba sa pistahan iyon.